Türk Hukukunda Sigortacının Kanuni Halefiyeti ( TTK. m. 1301 )

"Bu çalışmamızın birinci basısı 1983 yılında, İstanbul’da, Türk Sigorta ve Reasürans Şirketleri Birliği tarafından yapılmıştır. Birliğe, ilk basıda yaptığım teşekkürü bu kez de tekrarlamayı bir görev sayarım.
İkinci bası da çalışmanın kapsamı ve ana hatları itibariyle bir tıpkı basımdır. Ancak 1977 yılı sonrası önemli olarak değerlendirdiğimiz bazı mahkeme kararları metne ilişkin dipnotlarının ilgili yerlerine işlenmiştir. İkinci basının önemli özelliği budur.
İkinci basıda ayrıca çalışmanın sonuç kısmından sonra, ayrı bir bölümde TTK. Tasarısının sigortacının kanuni halefiyetine ilişkin yasa maddelerini değerlendiren bazı bilimsel görüşlere yer verilmiştir.
İkinci basıda TTK. Tasarısının değerlendirilmesinden sonra, ayrı bir bölüm açılarak buraya 2010 yılı itibariyle yürürlükte bulunan ve sigortacının kanuni halefiyetine ilişkin yabancı mevzuat, bir kıyaslamaya imkan vermek bakımından orijinal dillerinde yerleştirilmiştir. Çalışmamız esas itibariyle 1977 yılında yürürlükte olan yabancı mevzuata dayalıdır."(Önsözden)

İÇİNDEKİLER











İkinci Basıya Önsöz III

Birinci Basıya Önsöz V

İçindekiler............................................................................................... VII

Kısaltmalar............................................................................................. XVII





§ 1. GİRİŞ................................................................................................... 1



I. Konunun Takdimi........................................................................... 1
1 – Meselenin Vaz’ı (Sorun)................................................................. 1
2 – Tazmin İlkesi (= Zenginleşme Yasağı) 4
3 – Muhtemel Çözüm Yolları............................................................... 8
A – Tazminat Birikimi (= Sigorta Tazminatı + Sorumluluk
Tazminatı)................................................................................ 8
B – Mahsup..................................................................................... 13
C – Kanuni Halefiyet ve Rücû 16
a - Genellikle....................................................................... 16
b - Tarihi Gelişim.................................................................. 18
aa - Yabancı Ülkelerde 18
aaa - Ex Jure Proprio Rücû Devri 18
aaaa - Sigortacının Haksız Fiile Dayanan
Rücûu 19
bbbb - Sigortacının Vekâletsiz İş Görmeye
Dayanan Rücûu 24
cccc - Sigortacının Sebepsiz Zenginleşmeye
Dayanan Rücûu 25
bbb - Halefiyet (Temlik) Klozları Devri 26
ccc - Kanuni Halefiyet Devri 28
bb - Türk Hukukunda 29
II. Konunun Sınırlandırılması – Metod 32










BİRİNCİ BÖLÜM





SİGORTACININ KANUNÎ HALEFİYETİ
(Kavram - Uygulanma Alanı - Hükümleri)








§ 2. TANIMI, KAYNAĞI, AMACI, FAYDALARI, HUKUKİ
MAHİYETİ, NİTELİKLERİ, ÖZELLİKLERİ VE
GERÇEKLEŞME ŞARTLARI 37
I. Tanımı.................................................................................................... 37
1 – Genellikle........................................................................................ 37
2 – Sigortacının Halef Olabileceği İlgili Kişiler Yönünden 38
A – Sigorta Ettiren (= preneur d’assurance) ile Sigortalı
(= assuré) ayırımı.................................................................... 39
B – Başkası Hesabına Sigorta’da (= Assurance pour compte
d’autrui)......................................................................................... 39
C – Sigortalı Malı İktisap Eden Yönünden 40
II. Kaynağı.................................................................................................... 41
1 – Kanun (= Türk Ticaret Kanunu) 41
2 – Poliçe Genel Şartları........................................................................ 42
III. Amaçları ve Faydaları.......................................................................... 43
1 – Amaçları (= Rationes Legis) 43
A – Tazminat Birikimini Önlemek 43
B – Sigorta Sözleşmesi Sayesinde ve Sigortalının İradesine,
Aykırı Olarak Zarar Verenin Sorumluluktan Kurtulmasını
Engellemek............................................................................... 45
2 – Faydaları.......................................................................................... 46
A – Hukuk Tekniği Açısından 46
B – Sigorta Tekniği Açısından 46
IV. Hukuki Mahiyeti.................................................................................. 47
1 – Sigortacının Halefiyetinin Teknik Anlamda Bir Halefiyet Olup
Olmadığı Sorunu............................................................................. 47
2 – Sigortacının Halefiyetinin Hukuki Mahiyeti
(= Kanuni Temlik = Cessio Legis) 52
V. Nitelikleri ve Özellikleri ......................................................................... 53
1 – Nitelikleri......................................................................................... 53
A – Emredici Bir Hüküm 53
B – İstisnai Bir Hüküm................................................................... 56
C – Özel Bir Hüküm..................................................................... .. 58
D – Bir “Araç” Hükmü.................................................................... 66
2 – Özellikleri........................................................................................ 67
A – Kanuni Halefiyet (= Subrogation Légale) 67
B – Şahsî Halefiyet (= Subrogation Personnelle) 67
C – Cüz’î Halefiyet....................................................................... .. 68
VI. Gerçekleşme Şartları........................................................................... 70
1 – Hukuken Geçerli Bir Sigorta Sözleşmesinin Varlığı 70
2 – Sigorta Tazminatının Ödenmesi 75
A – Sigorta Tazminatının Ödenme Şekilleri 81
a - Nakden Tazmin............................................................... .... 81
b - Aynen Tazmin..................................................................... 83
B – Ex Gratia Ödemeler................................................................ .. 85
3 – Sigortalının Zarar Sorumlusuna Karşı Bir Dava Hakkına Sahip
Olması.............................................................................................. 88
§ 3. UYGULAMA ALANI........................................................................... 93
I. Sigortacının Halefiyeti Açısından Sigortanın Sistematik Tasnifi
(= ZARAR SİGORTALARI - MEBLAĞ SİGORTALARI) 93
II. Zarar Sigortaları (Halefiyet İlkesi = Talep Haklarının Yarışması). 96
III. Hukuki Sorumluluk Sigortalarında Özel Durum 97
IV. Meblâğ (Can) Sigortalan (Halefiyet Yasağı = Talep Haklarının
Yığılması)............................................................................................... 104
1 – Halefiyet Yasağının Dogmatik Temelleri 104
2 – Halefiyet Yasağının Uygulama Alanı 105
A – Meblağ (Can) Sigortası Niteliğindeki “Hayat ve Kaza”
Sigortalarında........................................................................... 105
a - Türk Pozitif Hukuku 105
b - Doktrin................................................................................ 106
c - Uygulama............................................................................ 108
B – Karmaşık Sigorta Durumlarında 110
a - Tedavi ve Bakım Masrafları Kuvertürü Açısından 110
b - “Kaza Sigortası” ile “Otomobil Sorumluluk Sigortası”nın
“Kombine Bir Poliçe” Çerçevesinde Birlikte Yapılması
Açısından............................................................................. 113
§ 4. SİGORTACININ HALEFİYETİNE MÜTEDAİR İLGİLİLER
ARASI ANLAŞMALAR VE HALEFİYETİN İŞLERLİĞİNİ
KAYBETTİĞİ HALLER..................................................................... 116
I. İlgililer Arası Anlaşmalar .................... 116
1 – Sigortalı ile (Muhtemel) Zarar Sorumlusu Arasındaki Anlaşmalar 116
2 – Sigortacı ile Zarar Sorumlusu (veya Onun Sorumluluk Sigortacısı)
Arasındaki Anlaşmalar..................................................................... 117
3 – Sigortalı ile Sigortacı Arasındaki Anlaşmalar 119
II. Halefiyetin İşlerliğini Kaybettiği Hal 125
§ 5. SİGORTACININ HALEFİYETÎNÎN HÜKÜMLERİ . 127
I. Sigortalının (= Zarar Gören) Hukuki Durumu Açısından 127
1 – Zarar Sorumlusu Üçüncü Kişiye Karşı 127
A – Zararın Sigortacı Tarafından Tamamen Giderilmesi Halinde
(Absence de l’Action Cumulative de l’assuré) 127
B – Zararın Sigortacı Tarafından “Kısmen” Giderilmesi Halinde
(= Action Complémentaire de l’assuré) 127
2 – Sigortacıya Karşı............................................................................. 130
A – Sigortalının Halefiyete Konu Olan Hakları Korumak ve
İhlâlden Kaçınmak Yükümlülüğü 130
a - Amacı.................................................................................. 130
b - Konusu................................................................................ 131
c - İhlâl Örnekleri.................................................................... 132
d - Müeyyidesi......................................................................... 137
aa - Sigorta Sözleşmesinin Kurulmasından Önce 137
bb - Sigorta Sözleşmesinin Kurulmasından Sonra 138
aaa - Sigorta Tazminatının Ödenmesinden Önce 138
bbb - Sigorta Tazminatının Ödenmesinden Sonra 145
B – Belge ve Bilgileri Verme Borcu 147
C – Tazminat Borçlusunun “Ödeme Kabiliyetinden Sorumlu
Olmaması”............................................................................... 148
II. Sigortacının Hukuki Durumu Açısından 148
1 – Alacak (Talep ve Dava) Hakkının İntikali 148
A – Uygunluk İlkesi (= Principe de la Congruence) 148
B – Hukuki Temelleri...................................................................... 149
C – Konusu...................................................................................... 157
a - Şahsi Talep Hakları............................................................. 157
aa - Maddi Tazminat Talepleri 157
bb - Manevi Tazminat Talepleri 158
b - Aynî Talep Hakları.............................................................. 159
D – Kapsamı.................................................................................... 161
a - Asıl Alacak (= Tazminat Alacağı) 161
b - Fer’î (Yan) Haklar 162
aa - Teminat Hakları.......................................................... 162
bb - Faizler......................................................................... 162
cc - İmtiyaz (Rüçhan) Hakları 164
2 – Halefiyetin Sigortalının (Zarar Gören) Zararına Olarak İleri
Sürülememesi (= nemo conta subrogat se) 166
3 – Halefiyetin Sigortacının Talep Hakkının Kapsamını Belirlemesi 167
A – Kısmî Ödeme Halinde 167
B – Birden Ziyade Sigorta Sözleşmesinin Varlığı Halinde 171
4 – Halefiyetin Rücû Davası ikame Yetkisi Vermesi 172
III. Tazminat Borçlusunun Hukuki Durumu Açısından 172
1 – İyiniyetle Yapılan Ödeme 173
2 – Tazminat Alacağının Tevdii 174
3 – Tazminat Borçlusunun Savunma Vasıtaları 174
A – Zaman Şartı.............................................................................. 174
B – Savunma Vasıtaları................................................................... 174









İKİNCİ BÖLÜM







HALEFİYET SURETİYLE SAHİP OLUNAN HAKLARIN
DAVA YOLUYLA İLERİ SÜRÜLMESİ
(SİGORTACININ RÜCÛ DAVASI)











§ 6. YARGILAMA HUKUKU AÇISINDAN SİGORTACININ RÜCÛ
DAVASI................................................................................................. 185
I. Genellikle.............................................................................................. 185
II. Hukuki Nitelikleri................................................................................ 186
1 – Edâ Davası...................................................................................... 186
2 – Şahsî Dava...................................................................................... 187
3 – Tazminat Davası............................................................................. 187
III. İkame Şartları - Hukuki Sebebi - Sınırları ve Konusu -
Zamanaşımı Süresi............................................................................... 187
1 – İkame Şartları.................................................................................. 187
A – Ödeme...................................................................................... 187
B – Dava Hakkı............................................................................... 187
2 – Hukuki Sebebi................................................................................. 188
3 – Sınırları ve Konusu.......................................................................... 190
A – Sınırlar....................................................................................... 190
a - Eski Tazminat Alacaklısının (Sigortalının) Alacağının
Çevresi................................................................................. 190
b - Sigortacı Tarafından Yapılan “Ödeme Miktarı” 191
B – Konusu (= Neticei Talep) 195
4 – Zamanaşımı Süresi.......................................................................... 198
A – Başlangıç Tarihi........................................................................ 198
B – Süre........................................................................................... 204
a - Genellikle............................................................................ 204
b - Ceza Zamanaşımının Uygulanması 207
IV. Yargılama Usulü................................................................................... 209
1 – Görev ve Yetki................................................................................. 209
A – Görevli Mahkeme..................................................................... 209
B – Yetkili Mahkeme...................................................................... 214
2 – Taraflar............................................................................................ 215
A – Davacı (= Tazminat Alacaklısı) 215
a - Sigortacı.............................................................................. 215
b - Reassürör............................................................................. 219
c - İflas Masası (= İflas İdaresi) 219
d - Temlik Yoluyla İktisap Eden Kişi 219
B – Davalılar (= Tazminat Borçlusu) 220
a - Haksız Fiil Faili ve Zarardan Başkaca Sorumlu Olanlar 220
b - İflas Masası (= İflas İdaresi) 225
c - Mirasçılar............................................................................ 225
d - Hukuki Sorumluluk Sigortacısı 226
e - Borcun Naklinde (= Nakil Müteahhidi) 228
3 – İspat Yükü..........................................................................228
4 – İhbar - Katılma...................................................................243
5 – İhtiyarî Dava Arkadaşlığı - Davaların Birleştirilmesi 243
V. Hükmün Etki Alanı ve İcrası 244
1 – Etki Alanı........................................................................................ 244
2 – İcrası................................................................................................ 244












ÜÇÜNCÜ BÖLÜM




SİGORTACININ KANUNİ HALEFİYETE DAYANAN
RÜCÛ HAKKININ DEĞERLENDİRİLMESİ








§ 7. HUKUK TEKNİĞİ VE POLİTİKASI AÇISINDAN RÜCÜ
HAKKI.................................................................................................. 247
I. Hukuk Tekniği Açısından.................................................................... 247
1 – İddia: Rücû Hakkının Varlığı Sigorta Sözleşmesinin “Bahtî”
(= aléatoire) Niteliğine Aykırı Düşer, Rizikonun Teşekkülünü
Önler................................................................................................ 247
2 – Eleştirisi........................................................................................... 248
A – Bahtî Niteliğe Aykırılık Bakımından 248
B – Rizikonun Teşekkülünün Önlenmesi Bakımından 249
II. Hukuk Politikası Açısından . 249
1 – Rücû Hakkının Lehindeki Görüşler . 250
2 – Rücû Hakkının Aleyhindeki Görüşler 252
A – Kanunu Halefiyete Dayanan Rücû Hakkı, Sigortacıyı
“Zenginleştireceğinden” Menfaatler Dengesi Açısından
Sakıncalıdır............................................................................... 252
B – Rücû Davası Mahkemelerin Yükünü ve Yargılama Giderlerini
Artıracağından “Usul Ekonomisi”ne Aykırı Düşen Pahalı Bir
Mekanizmadır........................................................................... 253
III. Değerlendirmenin Sonucu.................................................................... 254



SONUÇ.......................................................................................................... 255


– TTK TASARISININ SİGORTACININ KANUNİ HALEFİYETİNİ
DÜZENLEYEN YASA MADDELERİNİN
DEĞERLENDİRİLMESİ....................................................................... 259


– SİGORTACININ KANUNİ HALEFİYETİNE İLİŞKİN BAZI
YABANCI YASA MADDELERİ (2010 YILI İTİBARİYLE 271